ندای منبر

 بیت المال وامانت داری

بیت المال به معنی «خانه دارایی» یا جایی است که اموالی در آنجا نگهداری می‌شود. در صدر اسلام، بیت المال به همین معنا بود یعنی جایی که در آن اموالی را که همه مسلمانان در آن حق داشتند، می‌نهادند. ولی امروز در زبان فارسی بیت المال به معنی هر مالی است که همه مردم در آن سهم دارند، و غالباً به اموال دولتی گفته می‌شود.
در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم مسلمانان سازمان مالی بسیار ساده ای داشتند و در آمد آنان تنها زکات انصار توانگر بود و نیز غنائم اندکی که در جنگ با قبایل کفار به دست می‌آمد. رسول خدا غنایمی را که در جنگ‌ها گرفته می‌شد در همان میدان جنگ یا در مدینه بین مجاهدین تقسیم می‌فرمود. بنیاد بیت المال پس از نزول آیه غنیمت (آیه خمس ) ( آیه 40 سوره انفال) گذاشته شد؛ یعنی زمانی که مقرر گردید یک‌پنجم از غنائم جنگ‌ها و نیز یک‌پنجم از اموال مازاد اشخاص به پیامبر واگذار گردد. با این همه حضرت رسول اکرم چیزی از بیت المال را برای خود نیاندوخت.
نهادن مال مسلمانان در خزانه‌ای که بیت المال نام گرفت، از هنگامی آغاز گردید که مسلمانان فتوحات عراق و ایران را آغاز کردند. در این هنگام درآمدهای تازه‌ای شامل خراج، جزیه، فیء، عشر بر درآمدهای پیش افزوده شد و اموال فراوانی به مدینه سرازیر شد. از آن هنگام جامعه اسلامی رسماً دارای خزانه دولتی شد.
بعدازمان پیامبراکرم (ص) درزمانه خلفای اربعه نیزبیت المال مطابق گفته خداوپیامبر(ص) به طورمساوی بین همه مسلمانان ازعرب وعجم ،سیاه وسفید ،مهاجرین وانصارتقسیم می فرمودند.

بيت المال

صرفه جويى در بيت المال كارگزاران خويش را از اسراف و تبذير باز مى‏داشت و آنان را به صرفه جويى و صحيح مصرف نمودن بيت المال فرا مى‏خواند .

 خداوند(ج) درمورد اسراف می فرماید:
انّ الله لا يحب المسرفين
در قرآن مجيد واژه اسراف آمده كه بيانگر خصلت زشت و مبغوض نزد خداوند است.اسراف به معناي مصرف بي رويه و يا به تعبير ديگر مصرف غير منطقي از منابع طبيعي است .
واژه اسراف كاربرد فراواني در بين مردم دارد و همه مصارف بيش از حدّ را شامل مي‌شود. دائره‌اي وسيع دارد كه از دور ريختن اضافي يك غذا تا هدردادن منابع عظيم را شامل مي‌شود. اين يك اصل كلي است كه هر زياده‌روي در مصرف اسراف است چنانچه حضرت علي(رض) مي‌فرمايد:
«كلّما زاد علي الاقتصاد اسراف» «هر چه از حدّ ميانه روي بگذرد اسراف است».
اسراف در همة قسمت‌هاي زندگي متصور است. غالباً اذهان مردم از اسراف به مصرف گرائي و زياده‌روي در مصرف منتقل مي‌شود امّا اسراف در توليد نيز واقع مي‌شود. اصولاً اسراف در توليد و مصرف مانند دو حلقة تحت تأثير هم است. كنترل توليد نقش مهم و بسزايي در شكل دادن به مصرف دارد.
بي توجهي به كيفيّت و مرغوبيت كالا در مرحلة توليد موجب اسراف در مرحلة مصرف و تضييع و تلف مي‌شود. توليد كنندگان
كالاهاي صنعتي اگر دقت لازم را در توليد يك قطعة صنعتي به كار نبرند علاوه بر هدر دادن سرماية وقت و نيروي انساني و سلب اعتماد عمومي باعث اسراف در مصرف مي‌گردند. به عنوان مثال نانوايان كه توليد كنندة بهترين و با ارزش‌ترين مادة غذائي مردم هستند، اگر در تهية نان بي‌توجهي نمايند باعث اسراف و هدر رفتن در اين ماده غذائي مي‌گردند. اسراف دائره وسيعي دارد كه از بخش كشاورزي گرفته تا بخش صنعت و خدمات همه را شامل مي‌شود، اسراف را به دو بخش مي‌توان دسته‌بندي كرد اسراف در اموال شخصي و اسراف در اموال عمومي.
از زيانبارترين اقسام اسراف، اسراف در اموال عمومي و بيت المال مسلمين است. حفاظت از اموال عمومي و بيت المال نشانة رشد شخصيت، ادب و حس مسئوليت يك ملت است. اموال عمومي شامل تمامي امكانات و سرمايه‌هائي مي‌شود كه خداوند آنها را مايه حيات و قوام جامعه قرار داده است اينها سرمايه‌هاي اصلي يك ملّت و ضامن بقاي آن مي‌باشند. حفاظت و استفادة صحيح از آن جامعه را به سوي رفاه پيش مي‌برد. در صورتي كه حيف و ميل آن، كاهش و فرسايش آن، ‌مصرف بيش از حدّ و اتلاف آن، بنية اقتصادي اجتماع را نابود مي‌كند. اموال عمومي ويژگي‌هائي دارند كه برخي از آنها عبارتند از:
 1- متعلق به عموم است نه فرد خاص.
2- هر فردي تنها به عنوان جزئي و عضوي از كل جامعه در آن حقوقي دارد.
3- ولي امر و حاكم قانوني مسلمين مسئول نگهداري از اين اموال است و اجازه تصرف مي‌دهد.
4-  درآمد آنها متعلق به عموم مردم است.
5- نقل و انتقال و تصرف از قبيل بيع و هبه در آن جايز نيست . ‌ با عنايت به اين كه مجموع ثروت موجود در جهان متعلق به مجموعة اهل دنياست و مصلحت عمومي اجتماع كه بر پايه مالكيت شخصي استوار است، اقتضا مي‌كند هر فردي از جامعه مالك جزئي از كلّ مال باشد پس بر همگان لازم است توجه داشته باشند كه آنها يك مجتمع واحدند و مجموعة ثروت روي زمين براي تمامي آنهاست و بر هر يك وظيفه است تا از آن حفاظت و پاسداري نمايند و از اينكه انسانهاي غيرعاقل و بي‌كفايت مانند كودك يا ديوانه بر آن مسلّط شوند و ان را به تباهي بكشند ممانعت به عمل آورند».
با توجه به آنچه گذشت يك ملت رشيد و پيشرفته نسبت به اموال عمومي و بيت المال بيش از اموال شخصي اهتمام قائلند و از هدر دادن و اتلاف آن پرهيز مي‌كنند.
اهميت اموال عمومي (بيت المال)حراست و نگهداري از بيت المال كه مربوط به همه جامعه است از لازمترين امور و خيانت در آن از بدترين اقسام خيانت است،‌ اين كار يك عمل ضد اخلاقي، ضد اسلامي و خلاف وجدان است. حضرت علي(رض) در اهميت بيت المال و اموال عمومي جامعه در دوراني كه كرسي خلافت جامعه را بر عهده داشتند مطالبي دارند كه شايسته توجه است در اين قسمت برخي از آن مطالب ذكر مي‌گردد.
- آن حضرت در پاسخ عبدالله بن زمعه از اصحابش كه تقاضاي سهم بيشتري از بيت المال داشت فرمودند:
«اين مال نه از آن توست نه از آن من بلكه غنيمت مسلمين و اندوختة شمشيرهاي ايشان است پس اگر با آنها در كارزارشان شريك بودي تو هم مانند آنها نصيب و بهره برده‌اي وگرنه ترا بهره‌اي نيست زيرا چيده دست آنها براي دهان ديگران نيست».
2- آن حضرت به بعضي از كارگزارنشان نوشتند:
«نوك قلم‌هايتان را ريز كنيد، سطور را به هم نزديك كنيد، كلمات زيادي را نسبت به من‌ (در نوشتن گزارش) حذف كنيد محتوي و مفهوم اصلي را بيان كنيد. از زياد نوشتن بپرهيزيد، به درستي كه اموال مسلمين قبول ضرر نمي‌كند».
ذكر اين نكته ضروري است كه خيانت به اموال عمومي و بيت المال در چند شكل متصور است.
1  - زیاده‌روي در مصرف و استفاده از اموال عمومي، بي‌توجهي و بي‌دقتي نسبت به آن.
2  -  استفاده از اموال عمومي و بيت‌المال مسلمين در راه گناه، تفرقه، شايعه سازي، افشاگري اسرار و سودجوئي شخصي، از فاحش‌ترين اقسام اسراف در اموال عمومي است. اين كه انسان از اموال عمومي و دولتي براي كوبيدن شخصيت ديگران، جوسازي و اشاعه گناه استفاده نمايد بدترين خيانت است.
3   - استفاده شخصي از اموال عمومي و بيت المال مسلمين. اين علاوه بر عنوان اسراف، تحت عنوان خيانت نيز حرام است. سيرة عملي حضرت علي(رض) در استفاده از بيت المال بهترين دليل بر اين مطلب است. آن حضرت در هر جمعه بعد از جارو كردن كف خزانه دو ركعت نماز مي‌خواند و خدا را شكر مي‌گفت و خطاب به آن نماز مي‌فرمود:
«اي نماز شهادت بده كه از اموال مسلمين چيزي براي خود نگه نداشتم».
وقتي طلحه و زيبر براي كار شخصي در مركز بيت المال بر آن حضرت وارد مي‌شوند چراغي كه در مقابلش بود خاموش نموده و دستور داد چراغي را از منزل بياورند وقتي علت را سئوال كردند فرمود:
«كان زيته من بيت المال المسلمين لا ينبغي ان نصاحبكم في ضوئه».
«روغن اين چراغ از بيت المال بود سزاوار نبود در نورش با شما صحبت كنم».

امانت وامانت داری

امانت از مهم ترین فضایل اخلاقی وارزشهای اسلامی وانسانی است که تاکید فراوان درقرآن واحادیث نبوی از آن یاد شده است عملا اهمیت فوق العاده برای اخلاق قائلند.

امانت سرمایه اصل جامعه اسلامی وانسانی است وسبب پیروزی وپیوند مردم بایگدیگر ونظم معاش ومفاد آنها است وامانت از صفاتی است که هم دررابطه خلق باخالق وهم انسانها نسبت به یکدیگر وهم انسان نسبت به خودش ونسبت به محیط زیست او صادق است. کتاب های آسمانی وآئین های الهی امانت های خداوند (ج) درنزد مردم است.

          نعمت های مادی ومعنوی که خداوند (ج) درجسم وجان انسان آفریده امانت خداوندی است . اموال وثروت های مردم وپست ها ومقام های دولتی واجتماعی ،امانت هایی است که مردم مامور به حفظ آنها هستند. فرزندان درنزد پدر ومادر شاگردان درنزد معلمان سربازان درنزد افسران،اسلحه وتجهیزات درنزد سربازان همه امانت های الهی محسوب میشوند.

          آب وخاک وهوا وآنچه که خداوند (ج) برای زندگی وحیات بشر درجهان طبیعت آفریده هرکدام امانتی گرانبها دردست انسان ها است ،که خیانت نسبت به آن گناه بزرگی است وبس باتوجه به وسعت مفهوم امانت وگسترش دامنه آن درابعاد مختلف اهمیت این فضیلت اخلاقی بیش از پیش آشکار میشود. پیرامون اهمیت امانت ولزوم رعایت کردن آن که خداوند (ج) میفرماید (والذین هم لاماناتهم وعهدهم راعون؛یعنی : وآنها که امانت ها وعهد خودرا رعایت میکنند.)

          بسیاری از مفسران تصریح کرده اند که امانت تنها شامل امانت های مالی نیست بلکه شامل امانات معنوی مانند قرآن وآئین خداوند (ج) وعبادات ووظایف شرعی وهمچنین شامل نعمت های مختلفی که خداوند (ج) به انسان داده است میشود. از اینجا روشن میشود که مومنان واقعی وانسان های شایسته کسانی هستند که تمامی این امانت ها را مراعات کنند ومراقب حفظ همه آنها باشند.

          خداوند (ج) درجایی دیگر میفرماید: ان الله یامرکم ان تؤدوا الامانات الی  اهلها واذاحکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل ان الله نعما یعظکم به ان الله کان سعمیعابصیرا؛ یعنی: خداوند (ج) به شما فرمان میدهد که امانت ها را به صاحبانش بدهید وهنگامیکه میان مردم داوری میکنید به عدالت داوری کنید ، خداوند (ج) اندرزهای خوبی به شما میدهد خداوند (ج) شنوا وبینا است. سوره نساء آیه 58.

  تاکید هایی که درآیه فوق آمده از یک سو توصیه به امانت وعدالت را پند واندرزهای نیک پروردگار می شمرد واز سوی دیگر به همگان هشدار میدهد که خداوند (ج) مراقب اعمال آنها است